Rust, helderheid en kracht

Waarom alles begint bij je zenuwstelsel

Voor mij begint alles bij rust.

En met rust bedoel ik niet stilzitten of niets doen, maar zenuwstelselregulatie. Het zenuwstelsel is de aansturing van ons hele systeem: fysiek, mentaal, emotioneel en spiritueel. Het bepaalt hoe we reageren op stress, hoe we herstellen, hoe we denken en hoe we keuzes maken.

Waar oude tradities spraken over adem, ritme, aandacht en verstilling, spreekt de moderne wetenschap over het autonome zenuwstelsel, stressrespons en regulatie. De taal verschilt, het mechanisme is hetzelfde. Neurowetenschap en stressfysiologie laten zien wat eeuwenlang werd ervaren: dat veiligheid in het lichaam de voorwaarde is voor herstel, helder denken en bewuste actie.

Pas wanneer het zenuwstelsel zich veilig voelt, kan er werkelijk herstel plaatsvinden. En precies daar gaat het vandaag de dag steeds vaker mis.

De Overleving stand van Nu

We leven in een samenleving waarin het zenuwstelsel continu wordt geactiveerd. Onveiligheid wordt dagelijks gevoed. Je hoeft het nieuws maar aan te zetten of door sociale media te scrollen en het systeem krijgt voortdurend signalen van dreiging, vergelijking en urgentie. Daarbovenop leven we in een omgeving vol ultra-bewerkt voedsel dat het lichaam en het brein eerder ontregelt dan voedt. Schommelingen in bloedsuiker, laag gradige ontstekingen en energie dips werken direct door op het zenuwstelsel. Wat bedoeld is als gemak, vormt een extra laag belasting.

Het gevolg is dat veel mensen structureel leven vanuit een overleving stand, vaak zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Volgens de polyvagale theorie schakelt het zenuwstelsel niet naar wat optimaal is, maar naar wat nodig is om te overleven. Dat kan zich uiten in voortdurende alertheid, spanning, terugtrekking of juist verdoving. Dit gebeurt niet omdat er iets mis is met iemand, maar omdat het systeem doet waarvoor het is ontworpen: beschermen.

Om toch iets van rust of verlichting te ervaren, ontwikkelen we copingmechanismen. Denk aan alcohol, drugs, overmatig sporten, seks, eindeloos scrollen, series kijken of constante afleiding. Deze strategieën geven tijdelijke ontlading, maar creëren geen echte veiligheid. Het zenuwstelsel leert niet herstellen, het leert compenseren.

Ook bij mij uitte deze overlevingsstand zich in copingmechanismen. Bij mij was dat vooral sport, en in periodes ook alcohol. Trainen, presteren en doorgaan. Van buiten leek het discipline en kracht, van binnen was het vaak een manier om spanning te ontladen zonder deze werkelijk te ontmoeten. Zolang ik bleef bewegen of verdoven, hoefde ik niet te voelen wat eronder lag.

Mijn zenuwstelsel kwam pas echt tot rust toen ik het actief ging reguleren. Niet door harder te trainen, maar door te vertragen. Dat begon met koude training. De kou dwong mijn systeem om aanwezig te blijven, om te ademen en om niet te vluchten. Voor het eerst ervaarde ik wat fysiologische veiligheid werkelijk betekent.

Later volgde ademwerk. Daar vond ik iets wat ik lange tijd niet meer had ervaren: echte rust. Geen vermoeidheid, geen leegte, maar een diepe, stille staat waarin niets hoefde. Rust die niet afhankelijk was van inspanning, afleiding of prestatie. Rust die altijd al in het systeem aanwezig bleek te zijn, maar lange tijd ontoegankelijk was.

Vanaf dat moment veranderde er iets fundamenteels. Niet ineens, maar van binnenuit.

Van Rust naar Helderheid

Voor ontwikkeling en mentale helderheid is veiligheid in het zenuwstelsel een voorwaarde. Pas wanneer het systeem zich veilig voelt, ontstaat er ruimte in het hoofd. In onze tijd is dat geen vanzelfsprekendheid. We leven in een wereld van continue dopamineprikkels: korte video’s, directe beloningen, notificaties, eindeloze content en systemen die zijn ontworpen om aandacht vast te houden. Het brein raakt afgestemd op snelheid en oppervlakkigheid, waardoor rust en focus steeds lastiger worden.

Een gereguleerd zenuwstelsel creëert ruimte. In die ruimte ontstaat rust in het hoofd. Vanuit die rust ontstaat helderheid.

Helderheid betekent niet dat iemand je vertelt wat je moet doen, maar dat je zelf weer ziet wat klopt en wat niet. Keuzes worden eenvoudiger, niet omdat ze makkelijker zijn, maar omdat de ruis wegvalt.

Van Helderheid naar Kracht

Vanuit die helderheid kun je met afstand kijken naar je gedrag, je routines, je omgeving en je relaties. Niet om alles tegelijk te veranderen, maar om op jouw tempo bij te sturen waar je voelt dat je afwijkt van jezelf. Richting ontstaat dan van binnenuit, niet als plan, maar als vanzelfsprekende volgende stap.

En dan komt kracht. Want inzicht alleen is niet genoeg. Uiteindelijk moet je het zelf doen. Die kracht ontstaat niet uit wilskracht of motivatie, maar uit afstemming. Wanneer je handelt vanuit rust en helderheid, kost handelen minder energie en levert het meer op. Je werkt niet langer tegen jezelf in, maar beweegt mee met wat klopt.

Wat je werkelijk wilt, wordt niet gevonden in onrust of constante prikkels. Het wordt zichtbaar wanneer het stil genoeg wordt om te luisteren. Niet naar wat hoort, maar naar wat waar is voor jou.

Gelukkig hoef je dit proces niet alleen te doorlopen. In mijn werk combineer ik ruim vijfentwintig jaar ervaring in intensieve en stressvolle omstandigheden bij de speciale eenheden van Defensie met meer dan tien jaar verdieping in ademwerk en zenuwstelselregulatie. Deze omgevingen leerden mij de uiterste grenzen van de stressrespons, en hoe fysiologische regulatie het enige pad naar gecontroleerde prestatie is. Alles wat ik inzet, is doorleefd, getest onder druk en vertaald naar praktische toepassingen voor het dagelijks leven.

Rust, helderheid en kracht zijn geen abstracte begrippen. Het zijn trainbare staten van zijn, die de basis vormen voor een leven waarin je weer de oorzaak wordt in plaats van het gevolg.

• Wouter Huizer